Üniversiteler İçin Türk Dili Dersleri

Dokuzuncu Ders

Ders notlarını internete taşımada emeği geçen bütün öğrencilerime burada ayrıca teşekkür ederim.

KELİME YAPISI

Türk dili son eklemeli bir dildir ve başlıca iki türlü eki vardır.

1) Kelime türeten ekler

2) İşletme ve çekim ekleri

Kelime türeten ekler kelime kök ve gövdelerine, fiil veya isim köklerine yeni anlamlar kazandırır.

İşletme ve çekim ekleri ise kelimeleri başka kelimeler ile ilişkilendiren ve onları kullanım alanına taşıyan eklerdir. Bunlar yeni anlam katmaz, kelimleri kullanışlı kılar.

KELİMELER

Kelime, manası veya gramer vazifesi bulunan ve tek başına kullanılan ses veya sesler topluluğudur.

ŞEKİL BİLGİSİ

Şekil yapısı bakımından kelimelerin bünyesinde kök ve ekler yer alır. Kök kelime bünyesinin esas morfemidir. Ekler ise köklere bağlı morfemlerdir. Bu sebeple ekler ses uyumları çerçevesinde köklere göre gerekli şekillere girerler. Dolayısıyla bir çok ekin birden fazla şekli vardır.

Kök bir kelimenin anlamı ve yapısı bozulmadan parçalanamayan şeklidir. Kökler anlamlı en küçük dil birlikleridir. Köklerin anlamları ses birliği ile nesne kavram ve hareket arasında önceden kabul edilmiş bulunan karşılıklı uygunluktan ibarettir. Kökler varlık, kavram ve hareketleri hiçbir zamana, mekana, şahsa, tarza bağlamadan tek tek ve yalın olarak ifade eden dil birlikleridir.

Kökler anlamları bakımından ikiye ayrılırlar. Varlık ve kavramları karşılayan köklere isim kökleri, hareketleri karşılayan köklere fiil kökleri denir. Nesneler kendi kendilerine var olan, varlıkları başka şeylere bağlı olmayan unsurlardır. Hareketler ise kendi kendilerine var olmayıp nesnelerden doğan, nesnelere bağlı bulunan unsurlardır. Bir hareket yalnız bir nesnenin değil, bir çok nesnenin hareketi olarak karşımıza çıkar. Bir nesne kapsamı içine yalnız kendisini, bir hareket ise kapsamı içine bir çok nesneyi alır. Buna bağlı olarak da isim kökü tek bir nesneyi, fiil kökü ise bir çok nesneler arasında ortak olan mücerret bir hareketi ifade eder. İsim kökleri tek başlarına kelime olarak kullanılabilirler. Fiil kökleri ise kullanılma sahasına tek başlarına çıkamazlar; mutlaka bir nesneye, şahsa, zamana, şekle bağlanarak kullanılırlar. Bu bağlanış fiil köklerine bir takım ekler getirilerek sağlanır. Yani fiil kökleri kelime köküdür, fakat kelime değildir. Bu sebeple fiil köklerini yazarken onların müstakil hüviyete sahip olmadıklarını bir işaretle (-)belirtmek gerekir: bil- , yap- , gel- ...

Kökler kendileri ile ilgili yakın nesne ve hareketler için genişletilip adeta yeni kökler meydana getirilir. Köklerden türeyen bu geniş köklere kelime gövdesi denir.

Eklemeli dillerde kök hep aynı kalır ve kökler daima eklerle genişletilip gövdeler haline getirilir. Yine bütün gramer fonksiyonları da yalnız ve yalnız eklerle ifade edilir.

Ek kelime yapısında görülen, tek başına anlamı olmayan ve kullanılmayan, ancak köklerle bitişmek suretiyle kullanılan ve mana ile ilgili bir vazife gören ses veya ses topluluklarıdır.

Türkçede yapım ve çekim ekleri olmak üzere iki türlü ek vardır:

A. YAPIM EKLERİ

Köklerden, daha geniş kökler yani gövdeler yapan, yeni kelimeler türeten eklere yapım ekleri denir. Yapım ekleri eklendikleri kök veya gövdelerin anlamlarında değişiklik yaparlar. Yapım eki ile meydana getirilen bir kelime gövdesi, kendisinden türediği kök veya gövde ile uzak yakın bir ilgisi olmakla birlikte ondan ayrı ve yeni bir mana taşır.

Türkçede dört çeşit yapım eki vardır:

1. İsimden isim yapma ekleri

İsimden isim yapma ekleri isim kök veya gövdelerinden isim yapan eklerdir. Başlıca isimden isim yapma ekleri şunlardır:

-lık / -lik, -luk / -lük

Başlıca fonksiyonları isimlarden yer, alet, topluluk, meslek isimleri, mücerreet isimler, nadiren sıfat olarak kullanılan isimler yapmaktır:

a. ağaç-lık, kömür-lük, çöp-lük.

b. göz-lük, ön-lük, diz-lik.

c. genç-lik, Türk-lük.

d. öğretmen-lik, vali-lik, müdür-lük.

e. güzel-lik, iyi-lik, bağlı-lık.

f. hediye-lik (eşya), ay-lık (yiyecek), gün-lük (iş).

- cı / -ci, - cu / -cü; - çı /- çi, - çu / - çü

Her türlü ismin sonuna gelerek meslek ve iş isimleri yapar:

av-cı, yol-cu, kitap-çı, simit-çi, gözlük-çü, oyun-cu.

- lı / - li, - lu /- lü

Esas fonksiyonu sıfat olarak kullanılan isimler yapmaktır. Her türlü isimden mevcut bulundurma, sahiplik, bağlılık ifade eden isimler yapar:

a. süt-lü, un-lu, toz-lu, dert-li, düşünce-li, ölüm-lü, neşe-li.

b. Ankara-lı, köy-lü, şehir-li, Amerika-lı.

- sız / - siz, - suz / - süz

Bu ek - lı / - li, - lu /- lü ekinin olumsuzudur. Olumsuz sıfatlar yapar. Bir nesnede bir şeyin bulunmadığını ifade eder:

güç-süz, ev-siz, tat-sız, şeker-siz.

- cık / -cik, - cuk / -cük

Küçültme, sevgi, acıma bildirir; hastalık, bitki, alet isimleri yapar: Mehmet-cik, körpe-cik, Ayşe-cik, göl-cük, küçü-cük ( < küçük-cük);

arpa-cık, kızamık-cık, yılan-cık; gelin-cik, dip-çik, maymun-cuk.

- cak / -cek

Küçültme, sevgi ifadesi verir, sıfat ve zarf yapar: yavru-cak, ev-cek, aile-cek, büyü-cek (<büyük-cek).

- cağız / - ceğiz

Küçültme, sevgi, zavallılık bildirir: adam-cağız, kadın-cağız, hayvan-cağız.

- ca / - ce; - ça / - çe

Lehçe ve dil isimleri yapar.Ek vurgusuz bir ektir. Vurguyu kendisinden önceki hece üzerine atar: Türk-çe, Alman-ca, Çin-ce.

Aslında bir çekim eki olan ek bazı kelimelerde kalıplaşarak yer isimleri de yapar: Çamlı-ca, Kanlı-ca, Derin-ce.

- daş / -deş

Eşlik, ortaklık, bağlılık bildiren isimler yapar: arka-daş, vatan-daş.

- ncı / -nci, - ncu / -ncü

Asıl sayı isimlerinden derece, sıra sayı isimleri yapar: yedi-inci, iki-nci, bir-i-nci, son-u-ncu.

- ar / - er, - şar / - şer

Asıl sayı isimlerinden dağıtma sayı isimleri yapar: yedi-şer, beş-er, on-ar.

- z

Topluluk sayı isimleri yapar. İkiden sekize kadar sayılara gelir: iki-z, beş-i-z, üç-ü-z dört-ü-z.

- sı / - si,- su / - sü

Benzerlik, gibilik ifade eder: çocuk-su, kadın-sı.

- msı / - msi,- msu / - msü

Benzerlik, gibilik ifade eder. Tat ve renk isimlerine gelir: ekşi-msi, mor-u-msu, mavi-msi

- mtrak

Benzerlik, gibilik ifade eder. Tat ve renk isimlerine gelir: ekşi-mtrak, sarı-mtrak, acı-mtrak

- lı ( - li, - lu /- lü )... - lı ( - li, - lu /- lü )

İkili bir kulanışa sahiptir. İki isim arasında bir bağ vazifesi görür. Aşağı yukarı “ve” anlamındadır: iri-li ufak-lı, büyük-lü küçük-lü, gece-li gündüz-lü.

- layın / -leyin

İşlek değildir. Vakit isimlerine gelir: sabah-leyin, gece-leyin.

- cılayın / -cileyin

İşlek değildir.Benzerlik, gibilik ifade eder. Ben-cileyin “ benim gibi ”.

- an / -en

İşlek değildir: er-en, kız-an, oğlan (<oğul-an).

-kek

İşlek değildir: er-kek.

-kan

İşlek değildir: baş-kan.

- ç

İşlek değildir: ata-ç, ana-ç.

- ka / - ke

İşlek değildir: öz-ge, baş-ka.

- cıl / - cil, -cul / -cül; - çıl / - çil, -çul / -çül

İşlek değildir: ev-cil, kır-çıl, ben-cil, balık-çıl

- dırık / - dirik, - duruk / - dürük

İşlek değildir: boyun-duruk.

- man / -men

İşlek değildir: koca-man, köle-men, küçü-men (<küçük-men ).

- aç / - eç

İşlek değildir. Benzetme, ilgi fonksiyonu vardır: top-aç, bakır-aç (bakraç), kır-aç, boz-aç.

- şın / -şin

İşlek değildir: sarı-şın, gök-şin.

- ak / -ek

İşlek değildir: top-ak, sol-ak, baş-ak, ben-ek.

- k

İşlek değildir: top-u-k, bebe-k.

- z

İşlek değildir: top-u-z.

- t

İşlek değildir: eş-i-t, yaş-ı-t

- tı / -ti, - tu / - tü

Yalnız tabiat taklidi kelimelere gelir: gürül-tü, patır-tı, ışıl-tı

- az / - ez

İşlek değildir: ay-az

- ey

İşlek değildir: gün-ey, kuz-ey

- la / - le

İşlek değildir: kış-la, yay-la

-sal / -sel

İşlek değildir. Asıl fonksiyonu yer ifadesi taşımaktır: kır-sal, kum-sal

Ek bugün yanlış olarak yaygın bir şekilde mensubiyet fonksiyonu ile kullanıldığı görülmektedir: kimya-sal, fizik-sel .

- gıl / -gil, - gul / -gül, - kıl / -kil, - kul / -kül

İşlek değildir. İlgi ifade eder. Topluluk, aile ve ev ismi yapar: Oğuz-gil, dayı-m-gil, anne-m-gil.

1. İsimden fiil yapma ekleri

İsimden fiil yapma ekleri isim kök veya gövdelerinden fiil yapmak için kullanılan eklerdir. Başlıca isimden fiil yapma ekleri şunlardır:

-la- / -le-

İsimden fiil yapma eklerinin en işlek olanıdır: baş-la-,ütü-le-, karşı-la-,

yol-la-, su-la-, ek-le-, üf-le-, hor-la-.

Bazı kelimelerde -la- / -le- ile yapılan fiil gövdeleri kullanılıştan düşmüştür ve bu kelimeler -n-, -ş-, -t- eklerini alarak kullanılış sahasına çıkarlar: can-la-n-, hasta-la-n-, iyi-le-ş-, kir-le-t-.

-al- / -el-

Bu ekle yapılan fiiller daima geçişsiz fiillerdir: az-al-, yön-el-, dar-al-.

-l-

ince-l-, kısa-l-, doğru-l-.

-a- / -e-

yaş-a-, kan-a-, tün-e-, tür-e-.

-ar- / -er-

Genellikle renk isimlerinden fiil yapar: ak-ar- (ağar-), boz-ar-, kır-ar-.

-da- / -de-, -ta- /-te-

Genellikle ses taklidi kelimelere gelir: fısıl-da-, parıl-da-, gürül-de-.

-kır - / -kir - , -kur- / -kür-

Genellikle ses taklidi kelimelere gelir: hay-kır-, fış-kır-, püs-kür-.

-k-

bir-i-k-, aç-ı-k- (acık-), göz-ü-k-

-r –

Genellikle ses taklidi kelimelere gelir: bağ-ı-r-, çağ-ı-r-, aksı-r-, deli-r-

-sa -, -se-

su-sa-, önem-se-, garip-se-

-msa -, -mse-

az-ı-msa-, ben-i-mse-, küçü-mse-

2. Fiilden isim yapma ekleri

Fiil kök veya gövdelerinden isim yapan eklerdir. Başlıca fiilden isim yapma ekleri şunlardır:

-mak , -mek

İstisnasız bütün fiil kök veya gövdelerine getirilen bu ekin fonksiyonu hareket isimleri yapmaktır: git-mek, gel-mek, al-mak.

-ma, -me

İstisnasız bütün fiil kök veya gövdelerine getirilen bu ekin fonksiyonu iş isimleri yapmaktır: git-me, gel-me, al-ma, oku-ma

-ış, -iş, -uş, -üş

İstisnasız bütün fiil kök veya gövdelerine getirilir. bul-uş, gör-üş, oku-y-uş, yaşa-y-ış, ara-y-ış, duy-uş

-ıcı /-ici, -ucu / -ücü

İşlek bir ektir. Ekin fonksiyonunda bir çokluk, aşırılık, devamlılık vardır:

al-ıcı, kal-ıcı, oku-y-ucu, dinle-y-ici

-m

Nesne isimleri yapan işlek bir ektir: giy-i-m, doğ-u-m, biç-i-m

-k

Fiilin gösterdiği harekete uğramış olan, bazen de o hareketten doğmuş bulunan veya o hareketi yapan çeşitli nesneleri karşılayan isimler yapar:

aç-ı-k, ışı-k, yan-ı-k, dile-k, iste-k.

-ak / ek

Yer, alet ve sıfat fonksiyonlu isimler yapar: dur-ak, uç-ak, kaç-ak, kay-ak.

-n

Fiilin gösterdiği hareketi yapanı, olanı ve daha çok yapılanı ifade eden isimler yapar: yığ-ı-n, ak-ı-n, ek-i-n.

-gı /-gi, -gu /-gü; -kı / -ki-, ku / -kü

İşlek bir ektir: bil-gi, duy-gu, coş-ku, at-kı, çiz-gi, uyu-ku (uyku).

-ı / -i, -u / -ü

İşlek bir ektir: doğ-u, bat-ı, yaz-ı, koş-u, çat-ı.

-tı / -ti, - tu / -tü

İşlek bir ektir. Bazı kelimelerde ekten önceki -n- ekiyle yapılmış fiil gövdeleri unutulmuş olabilir: görün-tü, sıkın-tı, dökün-tü, silin-ti, kazın-tı, üzün-tü.

-gın /-gin, -gun /-gün; -kın / -kin, kun / -kün

Bu ek büyütme ve aşırılık anlamı verir: bil-gin, yor-gun, az-gın, küs-kün.

-ga /-ge

İşlek değildir: bil-ge, böl-ge, dal-ga, süpür-ge.

-gan /-gen, -kan / -ken

Tek heceli fiillere getirilmez. Fonksiyonunda kuvvetli bir aşırılık vardır: alın-gan, unut-kan, çalış-kan.

-gıç /-giç, -guç /-güç

Aşırılık anlamı verir ve meslek ismi yapar: bil-giç; dal-gıç.

-gaç /-geç, kaç / -keç

İşlek değildir: utan-gaç, yüz,geç.

-ağan /-eğen

İşlek değildir. Aşırılık, devamlılık ifadesi verir: ol-ağan, yat-ağan.

-ç

İşlek değildir. Fonksiyonunda aşırılık vardır: inan-ç, kıskan-ç, gülün-ç.

-t

İşlek değildir: geç-i-t, yoğur-t, um-u-t.

-sı / -si, -su / -sü

İşlek değildir: yat-sı, tüt-sü.

-anak / enek

İşlek değildir: gör-enek, gel-enek.

-amak / -emek

İşlek değildir: kaç-amak, bas-amak.

-mık / -mik, -muk /mük

İşlek değildir: kıy-mık, il-mik

-aç / -eç

İşlek değildir: gül-eç

-am / -em

İşlek değildir: tut-am

-alak / -elek

İşlek değildir: as-alak, çök-elek

-arı /eri

İşlek değildir: uç-arı

-amaç / -emeç

İşlek değildir: dön-emeç

-maç / -meç

İşlek değildir: yırt-maç, bula-maç

-baç / -beç

İşlek değildir: dolan-baç, saklan-baç

-sal / -sel

İşlek değildir: uy-sal

-man / -men

İşlek değildir: az-man, göç-men

-sak / -sek

İşlek değildir: tut-sak

-pak / -pek

İşlek değildir: kay-pak

-mur / -mür

İşlek değildir: yağ-mur

-maca / -mece

İşlek değildir: bul-maca, bil-mece, koş-maca

-ca / -ce

İşlek değildir: eğlen-ce, sakın-ca, düşün-ce

3. Fiilden fiil yapma ekleri

Fiilden fiil yapma ekleri fiil kök veya gövdelerinden fiil yapan eklerdir:

-ma- / -me-

i. yardımcı fiili hariç bütün fiil kök veya gövdelerine gelerek olumsuz fiiller yapar. Ek vurgusuz bir ektir. Vurguyu kendisinden önceki hece üzerine atar: git-me-, yap-ma-, bil-me-.

-n-

İşlek bir ektir. Fonksiyonu kendi kendine yapma veya olma ifade eden fiiller yapmaktır. Karşıladıkları hareket o hareketi yapan veya olan nesnenin üzerine döndüğü için bu ekle yapılan fiillere dönüşlü fiiller ve

-n- ekine de dönüşlülük eki denir. -n- ile yapılan fiillerin bir kısmı dönüşlülük değil, pasiflik ve meçhulluk ifade eder : al-ı-n-, ara-n-, yaşa-n-iste-n-, söyle-n-, süsle-n-.

-l-

İşlek bir ektir. Fonksiyonu pasiflik ve meçhulluk ifade etmektir. Geçişsiz fiillerden meçhul, geçişli fiillerden pasif fiiller yapar. Meçhul fiiller özne istemeyen, çekim sırasında öznesi olmayan, gösterdiği hareketi kimin yaptığı belli olmayan fiillerdir: dur-u-l-, git-i-l- (gidil-), kalk-ı-l-, gül-ü-n-.

Pasif fiiller bir uğranılma, bir maruz kalma ifade ederler. Bu fiiler özne alırlar. Fakat bu özne pasiftir, yani hareketi yapan değildir; o hareket özne üzerine yapılmış olur: aç-ı-l-, gör-ü-l-, kes-i-l-

-ş-

İşlek bir ektir. Fonksiyonu bir ortaklaşma veya bir oluş ifade etmektir. Ortaklaşma fonksiyonu iki şekilde ortaya çıkar:

1. Karşılıklı yapılma: döv-ü-ş-, gör-ü-ş-, sözle-ş-.

2. Birlikte yapılma: uç-uş-, koş-u-ş-, gül-ü-ş-

Oluş fonksiyonu: gel-i-ş-, yat-ı-ş-, er-i-ş-.

-ala- / -ele-

Kuvvetlendirme fonksiyonundadır: kov-ala-, ov-ala-, şaş-ala-, eş-ele-.

Faktitif ekleri: Fiilden fiil yapma eklerinin bir kısmı yaptırma ve oldurma ifadesi taşırlar. Yani yapma ve olma ifade eden fiillerden yaptırma ve oldurma ifade eden fiiller yaparlar. Bu eklere faktitif ekleri denir. Başlıca faktitif ekleri:

-r-

İşlek bir faktitif ekidir. Ünsüzle biten fiillerin bir kısmına gelir. Ünlüyle biten fiillere gelmez: geç-i-r-, piş-i-r-, taş-ı-r-, yat-ı-r-, bit-i-r-.

-t-

İşlek bir faktitif ekidir: söyle-t-, yaşa-t-, ör-t-, bildir-t-, ürk-ü-t-, azal-t-.

-dır- / -dır-, -dur--/ -dür-; -tır- / -tır-, -tur--/ -tür-

İşlek bir faktitif ekidir: İşleklik sahası ünlüyle biten tek heceli fiillerle ünsüzle biten bütün fiil kök ve gövdelerini içine alır: bil-dir-, koş-tur-,

ye-dir-, say-dır-, yatış-tır-, sev-dir-

-ar- / -er-

İşlek değildir: kop-ar-, çık-ar-, git-er- (gider-)

-dar- / -der-

İşlek değildir: dön-der-

B. ÇEKİM EKLERİ

Kök ve gövdelerin kelime gruplarında ve cümlede birbirleri ile çeşitli bakımlardan ilgilerini sağlayan eklere çekim ekleri denir. Kelimeler arasında gramer ilişkisi kuran eklerdir. Geldikleri kök veya gövdede anlam değişikliği yapmazlar.

1. İsim çekim ekleri:

a. Çokluk eki: ( -lar / -ler ) kitap-lar, ağaç-lar

b. İyelik ekleri: İyelik şekli sahiplik, bağlılık, aitlik gösterir. İsimleri kendilerinden önce gelen ilgi halindeki bir şahıs zamirine (benim, senin, onun, bizim, sizin, onların) veya ilgi halinde bir isme bağlayan eklerdir:

Teklik 1. Şahıs iyelik eki: -m

Teklik 2. Şahıs iyelik eki: -n

Teklik 3. Şahıs iyelik eki: -ı / -i, -u / -ü; -sı / -si, -su / -sü

Çokluk 1. Şahıs iyelik eki: -mız / -miz, -muz / -müz,

Çokluk 2. Şahıs iyelik eki: -nız / -niz, -nuz / -nüz,

Çokluk 3. Şahıs iyelik eki: -ları / -leri

c. Hal ekleri: İsimleri kendilerinden sonra gelen isimlere bağladıkları gibi özellikle isimleri fiillere bağlarlar. Kelime gurupları yaptıkları gibi çekimli fiillerle birlikte cümle örgüsünün başlıca unsurlarını oluştururlar. Türkçede ismin şu halleri vardır:

Yalın hal: Eksizdir. İsimlerin başka bir unsura bağlı olmayan teklik, çokluk ve iyelik şekilleri yalın halleridir.

İlgi hali: İsmi isme, bazen de ismi fiile, bazen de son çekim edatlarına bağlar. İsmin kendisinden sonra gelen bir isme tabi olduğunu gösterir. İsmim bu hali bazen eksiz, çok defa da ekli ( -ın, -in, -un, -ün; -nın, -nin, -nun, -nün) olur:

Oda-nın (kapısı), kitap-ın (sayfası); oda (kapısı), kitap (sayfası)

İlgi hali ekle karşılandığında belirlilik, eksiz karşılandığında belirsizlik ifadesi taşır.

Yapma hali : İsmi kendisinden sonra gelen geçişli bir fiile nesne fonksiyonu ile bağlar. İsmim bu hali bazen eksiz, bazen ekli ( -ı, -i, -u, -ü) karşılanır: kapı-y-ı (aç-), kitap-ı (oku-); kapı (aç-), kitap (oku-)

Yapma hali ekle karşılandığında nesne belirlilik, eksiz karşılandığında belirsizlik ifadesi taşır.

Yaklaşma hali : İsmi fiile, bazen de son çekim edatlarına bağlar. Her zaman ekle (-a, -e) ifade edilir: ev-e, okul-a

Bulunma hali : İsmi fiile, bazen de son çekim edatlarına bağlar. Her zaman ekle (-da, -de; -ta, -te) ifade edilir: ev-de, okul-da

Uzaklaşma hali : İsmi fiile, bazen de son çekim edatlarına bağlar. Her zaman ekle (-dan, -den; -tan, -ten) ifade edilir: ev-den, okul-dan

Eşitlik hali : İsmin eşitlik, benzerlik, gibilik ifade eden halidir. Ekle

( -ca, -ce; ça, -çe ) karşılanır: insan-ca, kardeş-çe, güzel-ce

Vasıta hali : İsmin fiile bir vasıta olduğunu ifade etmek için girdiği haldir. Vasıta hali eki ile edatından ekleşmiş -la , -le ( < ile ) ekidir:

uçak-la, kalem-le

Yön ekleri : (-ra, -re; -arı, -eri ) İsmi fiile bağlar. Bu ekler bugün birkaç kelimede kalıplaşmış olarak bulunur. Yön ifadesi için yaklaşma hali ile doğru, karşı gibi yön edatları kullanılmaktadır.

d. Soru eki ( -mı, -mi, -mu, -mü)

İsmin soru şeklini yapan isim işletme ekidir. İsmi daima fiile bağlayan bir ektir. Soru eki kelimeden ayrı yazılması ve hem isimlere hem de fiillere gelen bir ek olması bakımından istisna bir ektir.

1. Fiil çekim ekleri:

a. Şekil ve zaman ekleri

Bildirme kipleri:

Görülen geçmiş zaman (-dı, -di, -du, -dü; -tı, -ti, -tu, -tü ) + 2. Tip şahıs ekleri

Öğrenilen geçmiş zaman ( -mış, -miş, -muş, -müş ) + 1. Tip şahıs ekleri

Geniş zaman ( -r ; -ar, -er ) + 1. Tip şahıs ekleri

Şimdiki zaman ( -yor; -makta, mekte ) + 1. Tip şahıs ekleri

Gelecek zaman ( -acak, -ecek ) + 1. Tip şahıs ekleri

Tasarlama kipleri:

Şart şekli : (-sa, -se ) + 2. Tip şahıs ekleri

İstek şekli: ( -a, -e ) Bu şekil yazı dilinde yerini şart ve emir şekillerine bırakmıştır.

Gereklilik şekli : ( -malı, -meli ) + 1. Tip şahıs ekleri

Emir şekli : Hem emir, hem şahıs ifadesi veren eklerle karşılanır:

Teklik 1. Şahıs emir eki: -ayım, eyim ( İstek fonksiyonunda)

Teklik . Şahıs emir eki yoktur: git, gel, bak

Teklik 3. Şahıs emir eki: -sın, -sin; -sun, -sün ( İstek fonksiyonunda)

Çokluk 1. Şahıs emir eki : -alım, -elim ( İstek fonksiyonunda)

Çokluk 2. Şahıs emir eki : -ın, -in, -un, -ün; -ınız, -iniz, -unuz, -ünüz

Çokluk 3. Şahıs emir eki : -sınlar, -sinler, sunlar, -sünler

b. Şahıs ekleri:

1. Tip şahıs ekleri ( zamir menşeli şahıs ekleri ):

Teklik 1. Şahıs eki: -ım, -im, -um, -üm

Teklik 2. Şahıs eki: -sın, -sin, -sun, -sün

Teklik 3. Şahıs eki: - (eksiz)

Çokluk 1. Şahıs eki: -ız, -iz, -uz, -üz

Çokluk 2. Şahıs eki: -sınız, -siniz, -sunuz, -sünüz

Çokluk 3. Şahıs eki: -lar, -ler

2. Tip şahıs ekleri ( iyelik menşeli şahıs ekleri ):

Teklik 1. Şahıs eki: -m

Teklik 2. Şahıs eki: -n

Teklik 3. Şahıs eki: - (eksiz)

Çokluk 1. Şahıs eki: -k

Çokluk 2. Şahıs eki: -nız, -niz, -nuz, -nüz

Çokluk 3. Şahıs eki: -lar, -ler

Yapım eklerini yeniden şöyle bir gözden geçirelim:

A. İsimden İsim Yapan Ekler

1. -lık/-lik; -luk/-lük: Yer, âlet, topluluk, meslek, makam isimleri yapar. Bazı isimlerden de mücerret isimler yapar.

ağaç-lık göz-lük genç-lik gün-lük Türk-lük iki-lik bakan-lık

2. -cı/-ci; -cu/-cü; -çı/-çi; -çu/-çü: Meslek isimleri ve uğraşma adları yapar.

av-cı oyun-cu çöp-çü göz-cü el-çi

3. -lı/-li; -lu/-lü: Bir nesnenin bulunduğunu bildirir. Vasıf isimleri yapar. Sahiplik ve bağlılık fonksiyonu vardır. Arkasına geldiği isimden bir yerde var olduğunu da bildirir.

su-lu boya-lı kilit-li toz-lu Osman-lı şehir-li doğu-lu Türkiye-li Tataristan-lı

4. -sız/-siz; -suz/-süz: İsmin işaret ettiği nesnenin bulunmadığını ifade eder.

el-siz göz-süz

5. -ki/-kü: Bağlılık ve âitlik ifade eder.

öte-ki yarın-ki gece-ki dün-kü onun-ki

6. -cık/-cik; -cuk/-cük: Küçültme ve sevgi fonksiyonludur.

kuzu-cuk oğul-cuk anne-cik kulak-çık öpüş-cük = öpü-cük dar-cık = dar-a-cık usul-cuk = usul-ca-cık

7. -cak/-cek: Küçültme ve sevgi fonksiyonludur.

yavru-cak şimdi-cek büyük-cek = büyü-cek oyun-cak ev-cek çabuk-cak = çabu-cak

8. -cığaz/-ciğez; -cuğaz/-cüğez: Küçültme, sevgi, merhamet ifade eder.

kız-cığaz göz-cüğez boğaz-cuğaz

9. -cağız/-ceğiz: Küçültme, sevgi, merhamet fonksiyonludur. Daha çok merhamet ifadesi ağırlıklı mânâlar verir.

hayvan-cağız yavru-cağız o-n-cağız

10. -ca/-ce; -ça/-çe: İsimden isim yapan ek olarak fonksiyonu dil isimleri yapmaktır.

Türk-çe Arap-ça Çin-ce

Bazı isimlerden yer isimleri, kalıplaşmış isimler yapar.

Çamlı-ca Tuzlu-ca Yarım-ca Yeni-ce kara-ca ak-ça

11. -daş/-taş; -deş: Eşlik, ortaklık, mensubiyet, bağlılık fonksiyonludur.

ırk-taş ırka-daş ülkü-daş gün-deş

12. -ncı/-nci; -ncu/-ncü: Asıl sayı isimlerinden sıra ve derece ifade eden sayı isimleri yapar.

bir-i-nci on-u-ncu son-u-ncu ilk-i-nci kaç-ı-ncı

13. -ar/-er; -şar/-şer: Asıl sayı isimlerinden paylaştırma, dağıtma, bölme fonksiyonlu sayı isimleri yapar.

bir-er altı-şar

14. -z: Asıl sayı isimlerinden yakınlık, eşlik ifade eden topluluk isimleri yapar.

iki-z üç-ü-z altı-z yedi-z

15. -sı/si; -su/-sü: Benzerlik, yakınlık fonksiyonundadır.

çocuk-su kadın-sı

16. -msı/-msi; -msu/-msü: Benzerlik ve yakınlık fonksiyonunda bir ektir. Daha ziyâde renk ve koku isimleri ile kullanılır.

kırmızı-msı kara-msı yeşil-i-msi ekşi-msi tepe-msi acı-msı

17. -mtırak: Benzerlik ve yakınlık, gibilik ifade eder.

acı-mtırak sarı-mtırak

18. -rak/-rek: Olduğundan daha az veyâ yakınlık ifade eder.

ufak-rak = ufa-rak küçük-rek = küçü-rek

19. -lı/-li; -lu/-lü... ...-lı/-li; -lu/-lü: Yan yana ve bir birine zıt mânâda kullanılan isimlerde bir arada bulunma fonksiyonundadır ve mânâsı verir.

sağ-lı sol-lu gece-li gündüz-lü ana-lı baba-lı alt-lı üst-lü

20. -layın/-leyin: Benzerlik, yakınlık fonksiyonundadır.

su-layın gece-leyin öğle-leyin = öğleyin

21. -cılayın/-cileyin: Benzerlik, yakınlık, eşitlik fonksiyonundadır.

ben-cileyin sen-cileyin bu-n-cılayın

22. -an/-en: Bir kaç kelimede kalıplaşıp isim köküyle birleşmiş şekilde varlığını sürdürmektedir. Daha belirgin kılma fonksiyonundadır.

oğul-an = oğlan kız-an er-en

23. -kek: Kalıplaşmış bir ektir. Belirginleştirici fonksiyondadır.

er-kek

24. -kan: Kalıplaşmış bir ektir.

baş-kan

25. -ç: Kuvvetlendirme fonksiyonundadır.

ana-ç baba-ç

26. -ka/-ke: Geldiği ismin dışında mânâsını verir.

baş-ka öz-ge

27. -cıl/-cil; -cul/-cül; -çıl/-çil; -çul/-çül: Benzetme, düşkünlük, mübalâga fonksiyonludur.

ev-cil ben-cil tavşan-cıl ölüm-cül ak-çıl

28. -dırık/-dirik; -duruk/-dürük: Âlet isimleri fonksiyonundadır.

boyun-duruk çiğin-dirik burun-duruk

29. -man/-men: Benzerlik, daha fazla, daha aşağı mübalâga fonksiyonludur.

koca-man kara-man küçük-men = küçümen köse-men

30. -aç/-eç: Benzerlik, yakınlık ifade eder.

boz-aç kır-aç top-aç

31. -şın/-şin: Renk isimlerinde kullanılır. Benzerlik, yakınlık ifade eder.

sarı-şın ak-şın kara-şın mavi-şin

32. -ak/-ek: Benzerlik, yakınlık ifade eder.

top-ak ben-ek baş-ak

33. -(a)k/-(e)k: Benzerlik ifade eder.

top-u-k bebe-k bala-k

34. -z: Benzerlik, yakınlık, birleşme ifade eder.

top-u-z

35. -t: Aynılık, yakınlık, denklik fonksiyonundadır.

yaş-ı-t eş-i-t

36. -tı/-ti; -tu/-tü: Ses ve tabiî hâdiseleri tasvir eden isimlerde parça fonksiyonundadır.

şırıl-tı ışıl-tı cıvıl-tı gürül-tü

37. -az/-ez: İlgi ifade eder.

ay-az

38. -ay/-ey: İlgi ifade eder.

gün-ey kuz-ay = kuz-ey

39. -l: Benzerlik, yakınlık ifade eder.

kız-ı-l yaş-ı-l = yeş-i-l

40. -sıl/-sil; -sul/-sül: Benzerlik, yakınlık ifade eder.

yok-sul

41. -sal: Eklendiği ismin işaret ettiği nesnenin bulunduğunu gösterir.

kum-sal

42. -gıl/-gil; -gul/-gül; -kıl/-kil; -kul/-kül: İlgi ifade eder. Eski Türkçe'de yaygın idi.

kır-kıl dört-kül Ali-gil teyzem-gil dayım-gil amcam-gil Oğuz-gil

43. a) -lag/-leg'ten -la/-le: Yer bildirir.

yay-la kış-la

b) -lag/-leg'ten -lak/-lek: Yer bildirir.

yay-lakkış-lak

B. İsimden Fiil Yapan Ekler

44. -la-/-le-: Olma ve yapma fonksiyonlu fiiller yapar.

a) baş-la- su-la-

b) -la-[-t-~-n-~-ş-]/-le-[-t-~-n-~-ş-] şeklinde de kullanılmaktadır.

dar-la-t- bir-le-ş- küf-le-n-

45. -al-/-el-: İsmin gösterdiği hal istikametinde fiil yapar. Olma ifade eder.

az-al- kör-el- yön-el- dar-al-

46. -l-: Olma ifade eden fiiller yapar.

ince-l- sivri-l- kara-l- doğru-l-

47. -a-/-e-: İsimlerden yapma veyâ olma ifade eder.

yaş-a- boş-a- tür-e- dil-e- kan-a-

48. -ı-/-i-; -u-/-ü-: Yapma ifade eden fiiller yapar.

taş-ı- ağır-ı- = ağır-ı- = ağrı şak-ı-

49. -ar-/-er-: Renk isimlerinden fiil yapar.

ak-ar- = ağ-ar- kız-ar- on-ar-

50. -da-/-de-; -ta-/-te-: Tabiat tasviri isimlerden ve diğer isimlerden fiiller yapar.

şırıl-da- fısıl-da- is-te- al-da-t- bağ-da-ş-

51. -kır-/-kir-; -kur-/-kür-: Tabiat tasviri isimlerden fiil yapar.

hay-kır- tü-kür- hıç-kır- kış-kır-

52. -(ı)k-/-(i)k-: İsimlerden fiil yapar.

ac-ı- gec-i-k- bir-i-k-

53. -r-: Tabiat tasviri isimlerden ve bazı başka isimlerden fiil yapar.

geğ-i-r- hapşı-r-

54. -sa-/-se-: Bazı isimlerden fiil yapar.

su-sa- kanık-sa- mühim-se- umur-sa-

55. -msa-/-mse-: Bazı isimlerden fiil yapar.

az-ı-msa- ben-i-mse- gül-ü-mse-

56. -ırga-/-irge-: Az kullanılan bir ektir.

es-irge- az-ırga- yad-ırga-

C. Fiilden İsim Yapan Ekler:

57. -mak/-mek: Bütün fiillerden isim yapar.

a) Mastar yapar.

gel-mek git-mek gör-mek al-mak

b) Fiilin gösterdiği işi dâimî yapan isimler yapar.

çak-mak ye-mek

58. -ma/-me: Bütün fiilerden isim yapar.

a) Mastar yapar.

gel-me git-me ye-me iç-me al-ma

b) Kalıcı isimler yapar.

yaz-ma dondur-ma dol-ma bük-me

59. -ış/-iş; -uş/-üş: Bütün fiillerden isim yapar.

a) Mastar yapar.

gel-iş gid-iş al-ış bil-iş

b) Kalıcı isimler yapar.

sat-ış anla-y-ış bul-uş gör-üş

60. -m: Bilhassa tek heceli fiil köklerinden isimler yapar.

al-ı-m bil-i-m doğ-u-m öl-ü-m

61. -(ı)k/-(i)k: Fiili yapan, fiile maruz kalan veya fiilden doğmuş nesne isimlerini yapar.

sön-ü-k bur-u-k del-i-k bulaş-ı-k

62. -ak/-ek: Hareketin tesirinde kalan çeşitli nesne isimleri yapar.

dön-ek kaç-ak dur-ak sür-ek

63. -n: Yapanı, alanı, yapılanı gösteren fiil isimleri yapar.

ek-i-n yağ-ı-n gel-i-n büt-ü-n uz-u-n

64. -gı/-gi; -gu/-gü; -kı/-ki; -ku/-kü: Yapma ifade eden fiillerden isimler yapar.

sar-gı bil-gi sor-gu gör-gü at-kı kes-ki uyu-ku = uy-ku

65. -ga/-ge: Bazı fiillerden isimler yapar.

bil-ge böl-ge yon-ga kavur-ga dal-ga

66. -gın/-gin; -gun/-gün; -kın/-kin; -kun/-kün: Olduğundan fazla veyâ az gösterme mânâsını verir.

ol-gun az-gın yetiş-kin tut-kun piş-kin bas-kın

67. -gan/-gen; -kan/-ken: Fiilin gösterdiği harekete düşkünlük fonksiyonundadır.

alın-gan çekin-gen unut-kan doğur-gan

68. -gıç/-giç; -guç/-güç: Fiilin gösterdiği hareketi büyütme fonksiyonundadır.

bil-giç dal-gıç

69. -gaç/-geç; -kaç/-keç: Fiilin gösterdiği hareketi yapan nesne isimleri yapar.

yüz-geç süz-geç kıs-kaç

70. -ağan/-eğen: Devamlılık, aşırılık ve mübalağa ifadesi verir.

vur-ağan gez-eğen yat-ağan

71. -ıcı/-ici; -ucu/-ücü: Devamlılık ve fazlalık fonksiyonundadır.

al-ıcı geç-ici gör-ücü besle-y-ici

72. -ç: Fiilin gösterdiği harekete düşkünlük ifâde eder.

kıskan-ç utan-ç sevin-ç ödün-ç

73. -ı/-i; -u/-ü: Fiillerden isim yapmakta çok kullanılan bir ektir.

çat-ı yaz-ı kaz-ı çek-i doğ-u ört-ü

74. -a/-e: Az kullanılan bir isim yapma ekidir.

yar-a öt-e oy-a

75. -tı/-ti; -tu/-tü: Fiillerin gösterdiği hareketin parça ifadeli nesne isimlerini yapar.

akın-tı girin-ti kurun-tu süpürün-tü kızar-tı belir-ti doğrul-tu

76. -t: Fiillerin gösterdiği isimler yapar.

um-u-t öğ-ü-t yoğur-t

77. -sı/-si; -su/-sü: Az kullanılan bir ektir.

yat-sı sin-si tüt-sü yas-sı

78. -anak/-enek: Devamlılık bildiren fiillerden isim yapar.

sağ-anak yığ-anak

79. -amak/-emek: Hareketlerden nesne isimleri yapar.

bas-amak kaç-amak tut-amak

80. -mık/-mik; -muk/-mük: Tek heceli fiillerden nesne ve parça isimleri yapar.

il-mik kıy-mık

81. -aç/-eç: Az kullanılır. Hareketi devam ettiren isimler yapar.

gül-eç tık-aç

82. -am/-em: Fiilin gösterdiği hareketi isimleştiren bir ektir.

tut-am kur-am

83. -al/-el: Az kullanılan bir ektir.

çat-al

84. -alak/-elek: Fiilin gösterdiği hareketi devamlı yapan mânâsına isimler teşkil eder.

yat-alak as-alak

85. -arı/-eri: Fiilin gösterdiği hareketi devamlı yapan mânâsına isimler teşkil eder. Az kullanılır.

uç-arı göç-eri

86. -arak/-erek: Az kullanılır. Fiilin gösterdiği hareketi yapan isimler teşkil eder.

tut-arak

87. -amaç/-emeç: Az kullanılır. Fiilin gösterdiği hareketi yapan isimler teşkil eder.

dön-emeç

88. -maç/-meç: Fiilin gösterdiği hareketin neticesinde ortaya çıkan isimler yapar.

bula-maç bazla-maç tut-maç yırt-maç

89. -baç/-beç: Fiilin gösterdiği hareketin devamlı yapanını bildiren fiiller teşkil eder. Az kullanılır. b tesiriyle n/m değişikliği görülmektedir.

saklan-baç = saklam-baç dolan-baç = dolam-baç

90. -sal/-sel: Fiilin gösterdiği hareketi yapan isimler teşkil eder. Az kullanılır.

uy-sal

91. -man/-men: Fiilin gösterdiği hareketi devamlı yapan isimler teşkil eder.

göç-men şiş-man az-man deliş-men

seç-men, öğret-men bu tarzda yeni teşkil edilmiştir.

92. -sak/-sek: Fiilin gösterdiği harekete uğramış mânâsında isimler teşkil eder. Az kullanılır.

tut-sak

93. -pak/-pek: Fiilin gösterdiği hareketi devamlı aksettiren isimler yapar. Az kullanılır.

kay-pak

94. -van/-ven: Fiilin gösterdiği işin mâhiyetini niteleyen isimler yapar. Az kullanılır.

yay-van

95. -mur/-mür: Fiilden nesne ismi yapar. Az kullanılır.

yağ-mur

96. -ca/-ce: Fiilin gösterdiği hareketten isimler yapar. Az kullanılır.

düşün-ce eğlen-ce sakın-ca güven-ce

97. -cama/-ceme: Fiilin gösterdiği hareketin devamlılığını bildiren isimler yapar. Az kullanılır.

sürün-ceme

98. -maca/-mece: -ma/-me fiilden isim yapan ek ile -ca/-ce isimden isim yapan ek kalıplaşmasıyla oluşmuştur. Nesne ve fiilin gösterdiği hareketi devamlı yapan isimler teşkil eder.

koş-maca at-maca bil-mece bul-maca

İsim-Fiil (Partisip) Ekleri

99. -an/-en: Fiilden işi yapan, olan mânâsına geçici ve kalıcı isimler yapar.

gel-en al-an düz-en kur-an

100. -ar/-er: Geniş zaman ekinin geçici ve kalıcı isim yapma fonksiyonuyla kullanılışıdır.

geç-er (akça) göç-er (ev) yaz-ar (yazıcı)

101. -r: Geniş zaman ekinin geçici ve kalıcı isim yapma fonksiyonuyla kullanışıdır.

gel-i-r yat-ı-r bil-i-r (kişi)

102. -mış/-miş; -muş/-müş: Öğrenilen geçmiş zaman ekinin geçici ve kalıcı isim yapma fonksiyonuyla kullanılışıdır.

ye-miş (meyve) dol-muş (taksi) kudur-muş (köpek)

103. -dı/-di; -du/-dü; -tı/-ti; -tu/-tü: Görülen geçmiş zaman ekinin kalıcı isim yapma fonksiyonuyla kullanılışıdır.

şıp sev-di kül bas-tı beğen-di (yemek)

104. -dık/-dik; -duk/-dük: -tık/-tik; -tuk/-tük: Görülen geçmiş zaman ekiyle Çokluk 1. Şahıs ekinin kalıplaşması neticesiyle ortaya çıkmıştır. Geçici isimler yapar. Kalıcı isim yapmakta az kullanılır.

duyulma-dık (söz) görülme-dik (iş) bil-dikim = bil-diğ-im (kimse) bil-dik tanı-dık

105. -acak/-ecek: Gelecek zaman ekinin geçici ve kalıcı isim yapma fonksiyonuyla kullanılışıdır.

gidil-ecek (ev) varıl-acak (şehir) yak-acak giy-ecek gel-ecek iç-ecek

106. -ası/-esi: -l- fiilden fiil yapan pasiflik-meçhullük ekinden sonra az gereklilik fonksiyonunda geçici ve kalıcı isimler yapar.

yıkıl-ası ol-ası (iş) kırıl-ası (el)

107. -maz/-mez: Geniş zamanın menfî (olumsuz) şeklinin geçici ve kalıcı isimler yapma fonksiyonuyla kullanılışıdır:

ak-maz bit-mez tüken-mez (iş) Sol-maz Yıl-maz Kork-maz tüken-mez (kalem)

Ç. Fiilden Fiil Yapan Ekler

108. -ma-/-me-: Bütün fiillere getirilir. Fiilin gösterdiği hareketi olumsuz (menfi) yapar.

gel-me- git-me- al-ma- sat-ma-

Kendisinden sonra gelen -y-or, -y-acak/-ecek ekleri ekin vokalini değiştirebilir.

oku-m(a)u-y-or = okumuyor gel-m(e)i-y-ecek = gelmiyecek al-m(a)ı-y-acak = almıyacak

109. -n-: 1. Kendi kendine olma veya yapma fonksiyonundadır. Fiilin hareket istikametini kendisine döndürdüğü için dönüşlülük fonksiyonu ile çok kullanılır.

al-ı-n- tut-u-n- öğre-n- dola-n-

-n-: 2. Fiilden fiil yapan bu ekin aynı zamanda pasiflik-meçhullük fonksiyonu da vardır.

Hareketi kendi üzerine döndüren bir şahıs veyâ hayvan olduğunda -n- eki dönüşlülük fonksiyonuyla, eğer hareketi yapan veyâ olan meçhul ise veyâ cansız varlıkların olma istikametindeki hareketleri fonksiyonunda ise ekin pasiflik-meçhullük mânâsı

meyve al-ı-n-dı her taraf ara-n-dı yerler güzelce sil-i-n-miş.

110. -l-: Fiillerden pasiflik ve meçhullük fonksiyonuyla yeni fiiller yapan çok kullanılışlı bir ektir. Olma ifade eden fiiller yapar.

Geçişsiz fiillerden meçhul fiiller yapar.

düş-ü-l- gid-i-l- yat-ı-l-

Geçişli fiillerden passif fiiller yapar.

yap-ı-l- gör-ü-l- aç-ı-l-

Bazen -n- meçhullük-pasiflik fonksiyonlu bu ekin üstüne ayrıca -l- meçhullük-pasiflik eki getirilerek anlam pekiştirilebilir.

de-n-i-l- ye-n-i-l- söyle-n-i-l-

111. -ş- : a) Ortak bir iş yapma ve b) Olma fonksiyonuyla kullanılır.

vur-u-ş ağla-ş- böl-ü-ş- gel-i-ş-

112. -r-: Yaptırma ve oldurma ifade eder. Faktitif fonksiyonludur.

geç-i-r- piş-i-r- bat-ı-r- bit-i-r-

113. -t-: Yaptırma ve oldurma ifade eden fiiller yapar. Faktitif fonksiyonludur.

uza-t- sür-t- ak-ı-t- bildir-t-

114. -dır-/-dir-; -dur-/-dür-; -tır-/-tir-; -tur-/-tür: Yaptırma ve oldurma ifade eden fiiller yapar. Faktitif fonksiyonludur.

ye-dir- dön-dür- sök-tür- yak-tır-

115. -ar-/-er-: Yaptırma ve oldurma ifade eden fiiller yapar. Az kullanılır. Faktitif fonksiyonludur.

çök-er- git-er- = gid-er- yak-ar-

116. -dar-/-der-: Yaptırma ve oldurma ifâde eden fiiller yapar. Faktitif fonksiyonludur. Az kullanılır.

gön-der- dön-der-

117. -z-: Yaptırma ve oldurma ifâde eder. Az kullanılır.

ut-u-z- em-i-z-i-r- = emzir-

118. -a-/-e-: Az kullanılır.

tık-a-

119. -ı-/-i-; -u-/-ü-: Az kullanılır.

kaz-ı- sür-ü-

120. -(ı)k-/-(i)k-: Az kullanılır.

kır-k- çiz-i-k- gör-ü-k- = gözük

121. -p-: Az kullanılır.

kır-p- ser-p-

122. -y-: Az kullanılır.

do-y- ko-y-

123. -sa-/-se-: Az kullanılır.

gör-se- = gör-se-t-

124. -msa-/-mse-: Az kullanılır.

gül-ü-mse- çek-i-mse-

125. -ası-/-esi-: Az kullanılır.

gör-esi- "göreceği gelmek"

126. -ala-/-ele-: Devamlılık fonksiyonundadır.

kov-ala- eş-ele- gev-ele- ov-ala-

127. -arla-/-erle-: Devamlılık fonksiyonunda fiiller yapar.

top-arla- yuv-arla-

Yabancı Dillerden Geçmiş Kelime Yapma Ekleri

128. -î: İsimden isim yapma ekidir. Arapça'dan alınmıştır. Arapça isimlere getirilebildiği gibi bazı Türkçe isimlerde de kalıplaşmış olarak kullanılır.

armud-î fıstık-î gümüş-î

129. -al/-el; -sal/-sel: Fransızca'dan geçen bu ek bazı Türkçe isimlere getirilerek de kullanılmaktadır.

yer-el "mahallî" kültür-el siya-Sal "siyasî" fizik-sel

Aynı ek yanlış olarak bâzı fiillere de getirilerek kullanılmaktadır.

gör-sel işit-sel

130. -at: Arapçada'daki bu çokluk eki bazı isimlerde kalıplaşmış olarak karşımıza çıkar.

gidiş-at

131. -izm: Fransızca'dan gelen bu ek bilhassa akımlar için kullanılıyor. "Yol" mânâsına gelen bu ek son zamanlarda Türkçe isimlere de eklenmektedir.

Türk-izm Turan-izm

132. -ist: -çı/-çi; -çu/-çü fonksiyonuyla kullanılıyor.

Türk-ist İslam-ist Turan-ist

133. -an/-en: Arapça'dan geçen bu ek tenvin fonksiyonludur ve göre, olarak mânâsını verir.

şahsen kısmen aslen hâlen

134. -ik/-tik; -jik: Fransızca'dan geçen bu ek yine yabancı dillerden gelme kelimelerde karşımıza çıkar.

psikolojik arkeolojik demokrat-demokratik

135. -syon: Fransızca'da kullanılan bu ek alay etmek için Türkçe'de de kullanılmaktadır.

atma-syon uydurma-syon

Arapça ve Farsça'nın ekleri ise ancak o dillerden geçme kelimelerde kullanıldığı için bu eklerin ek olarak değil kelime ile birlikte bütünüyle algılandığı bir gerçektir. Türkiye Türkçesi bu dillerden gittikçe uzaklaşmıştır.

ZARF-FİİL (Gerundium) EKLERİ

Hareket hali ifade eden fiiller teşkil eder. Devamlılık, zaman, sebeb, miktar fonksiyonunda zarf-fiiller yapar.

-a/-e:

koş-a koş-a al-a bil- di-y-e geç-e kal-a

-ı/-i; -u/-ü: Birleşik fiillerde daha çok kullanılır:

iste-y-i ver- de-y-i ver- al-ı ver- gör-ü ver-

-ıp/-ip; -up/-üp:

al-ıp gör-üp bil-ip

-arak/-erek:

bil-erek sat-arak

-ınca/-ince; unca/-ünce:

gel-ince al-ınca

-alı/-eli:

dur-alı oku-y-alı

-madan/-meden:

gör-meden sat-madan

-ken: Sadece i- cevherî fiili ile kullanılır.

gelir-iken = gelirken yapar-ken

-dıkça/-dikçe; -dukça/-dükçe; -tıkça/-tikçe; -tukça/-tükçe:

gör-dükçe sat-tıkça bil-dikçe

-anda/-ende: -an/-en partisip eki ile -da/-de lokatif ekinin kalıplaşmış bir şeklidir. Azerbaycan Türkçesi'nde ve bazı Anadolu ağızlarında karşımıza çıkar:

gel-ende al-anda

-dığınan/-diğinen: -dık/-dik partisip eki ile ilen bağlama edatının kalıplaşmış bir şeklidir. -ınca/-ince; -unca/-ünce fonksiyonludur.

al-dığınan bil-diğinen

-uban/-üben: Eski Türkiye Türkçesi devrinde kullanılan bu gerundium eki -arak/-erek fonksiyonundadır:

al-uban gör-üben

-ıcak/-icek: -ınca/-ince fonksiyonundadır. Ancak Eski Türkiye Türkçesi'nde ve ağızlarda kullanılmaktadır.

al-ıcak gel-icek

-ışın/-işin; -uşun/-üşün: Acak ağızlarda karşımıza çıkan ve -ınca/-ince fonksiyonlu bir gerundium ekidir:

al-ışın ver-işin